p-ISSN: 1305-4600
e-ISSN: 2792-0909
Yayın Aralığı: Yılda 2 Sayı
Başlangıç: 2005
Yayıncı: Dr. Serkan Yorgancılar

Bektaşiliğin Tarihsel Konumu, İnanç ve Kültür Tarihimizdeki Yeri

Bektaşiliğin Tarihsel Konumu, İnanç ve Kültür Tarihimizdeki Yeri

Article Sidebar

Fahri Maden
Yasemin Aktaş
Nasıl Atıf Yapılır
Maden, F., & Aktaş, Y. (2023). Bektaşiliğin Tarihsel Konumu, İnanç ve Kültür Tarihimizdeki Yeri . Demokrasi Platformu, 12(39), 169–212. Geliş tarihi gönderen https://demokrasiplatformu.com/dergi/article/view/284


Özet

Hacı Bektaş Veli, 13. yüzyılda Horasan’dan Anadolu’ya gelmiş ve Sulucakaraöyük’e yerleşmiştir. Burada kurulan dergâhta yetişen babalar ve dervişler Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda ve fetihlerde görev almışlardır. Fetih öncesi kolonizatör dervişler olarak iskân siyasetinin bir parçası olarak Anadolu ve Rumeli’de tekkeler açmışlardır. Böylece tarihi boyunca Bağdat’tan Arnavutluk’a, Mısır’dan Budapeşte’ye kadar Bektaşilik üç kıtada tekkelere sahip olmuştur. 16. yüzyıl başlarında Osmanlı yönetimi tarafından Hacı Bektaş Veli Dergâhı (Pirevi)’nın başına getirilen Balım Sultan, tarikatı teşkilatlı bir yapıya kavuşturmuştur. Bir takım sosyo-ekonomik sebeplerle çıkan Kalender Çelebi isyanı nedeniyle kapatılan Hacı Bektaş Veli Dergâhı 1551’de faaliyetlerine yeniden başlamıştır. Bektaşiler özellikle Yeniçeri Ocağı’nın manevi eğitimini üstelendikleri için 19. yüzyılın başlarına kadar bir istikrar dönemi yaşamışlardır. Ancak 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması üzerine Bektaşilik de yasaklanmıştır. Bu tarihte tekkeleri kapatılan ve yıktırılan Bektaşilerin İstanbul’daki ileri gelen temsilcilerinden idam edilenler ve sürgüne gönderilenler olmuştur. Bir taraftan da Bektaşilik aleyhine yapılan olumsuz propaganda sebebiyle Bektaşiler bir var olma mücadelesi içerisine girmişlerdir. Bu ortamda 19. yüzyılın ikinci yarısında faaliyetlerine yeniden başlayan Bektaşiler Türk inanç, kültür ve edebiyatın silinmez izler bırakmışlardır. Osmanlı fetihlerinde büyük roller oynayan Bektaşiler Birinci Dünya Savaşı ve Türk Milli Mücadelesi’nde vatan savunmasında da ön saflarda yer almışlardır. Bu çalışmada Osmanlı arşiv belgelerinden hareketle Bektaşiliğin tarihi serüveni, 19. yüzyılda yaşanan yasaklılık süreci ve Bektaşilerin mücadeleleri ele alınmıştır.

Referanslar

A. Arşiv Belgeleri

BOA, A.MKT.NZD, 75/93; A.MKT.NZD, 86/57.

BOA, BEO, 306/22926; BEO, 3599/269902; BEO, 3652/273837.

BOA, C.ADL, 20/1219; C.ADL, 29/1734.

BOA, C.EV, 132/6594; C.EV, 166/8288; C.EV, 182/9094; C.EV, 214/10691; C.EV, 216/10764; C.EV, 268/13680; C.EV, 305/15511; C.EV, 309/15743; C.EV, 352/17896; C.EV, 446/22600; C.EV, 477/24138; C.EV, 504/25494; C.EV, 55/2732; CEV, 543/27435; C.EV, 566/28584; C.EV, 638/32171; C.EV, 656/33051; C.EV, 70/3468.

BOA, C.MF, 82/4065; C.MF, 96/4756.

BOA, C.ZB, 17/843.

BOA, DH.İD, 33/36.

BOA, DH.MKT, 1154/35.

BOA, DH.SAİDd, 50/411

BOA, EV.MH, 1172/2; EV.MH, 441/22; EV.MH, 649/74.

BOA, EV.MKT, 1209/99.

BOA, EV.MKT.CHT, 516/47.

BOA, HAT, 1463/118; HAT, 290/17351; HAT, 293/17438; HAT, 294/17515-A; HAT, 500/24493; HAT, 502/24676; HAT, 503/24730; HAT, 512/25094-G.

BOA, İ. MVL, 381/16711.

BOA, MAD, 8248, s.16-17; MAD, 9731, s.406-407, 412; MAD, 9766, s.443; MAD, 9771, s.6, 8, 9-11, 17, 19, 56, 94-100, 107; MAD, 9772, s.262-263.

BOA, MF.MKT, 1099/30; MF.MKT, 47/22; MF.MKT, 50/139.

BOA, ŞD, 2101/10; ŞD, 2111/10.

BOA, Y.PRK.AZJ, 54/82.

TİTE, Kutu nr.64, Belge nr.221.

VGMA, Defter nr. 666, s.108, 597; Defter nr.235, s.216; Tekâyâ ve Zevâyâya Mahsûs Defter, nr. 109 (366), s.19, 35, 37, 42.

Bursa Şer’iye Sicili, nr. B.317/558, s.6a-8a.

Edirne Şer’iye Sicili, nr. 342, v. 27b-29a.

Kütahya Şer’iye Sicili, nr. 14, Hüküm 423.

Konya Şer’iye Sicili, nr.71/F-31, s.90.

Kırşehir Şer’iye Sicili, nr. 21, s.113.

B. Kaynak Eserler ve Araştırmalar

Doğum Yıldönümü Anısına Hacı Bektaş Veli, Ankara 2009.

ABİVA, Hüseyin, “Balkanlar’da Bektâşilik Genel Bir Bakış”, Keşkül, çev. Elif Eda Karagöz, Sayı 22, Bahar 2012, s.56-57.

AFTAMAJ, Luan, Arnavutluk Bektaşiliği, Başlangıcı, Gelişmesi ve Günümüzdeki Durumu, Marmara Üniversitesi SBE Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul 2009.

Ahmed Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, C. XII, Dersaâdet 1309.

Ahmed Eflakî, Ariflerin Menkıbeleri, C. I, terc. Tahsin Yazıcı, Ankara 1963.

Ahmed Lütfi Efendi, Tarih-i Lütfi, C. I, İstanbul 1290.

Ahmet Rıfkı, Bektaşi Sırrı, C. I-II, Dersaâdet 1325-1328.

Ali Cevad, Mükemmel Osmanlı Tarihi, İstanbul 1316.

“Nâfi Baba’ya ‘Â’id”, Yirminci Asırda Zekâ, Sayı 14, s.245-246.

ALTI, Aziz, “Baba Sultan-Sureti Baba Zaviyesi”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 46, Nisan 2019, s.26-36.

ALTI, Aziz, “Bektaşîlerin ve Yeniçerilerin Yaşantısından Bir Kesit: Yeniçeri Kahvehaneleri”, Alevilik Araştırmaları Dergisi, Sayı 15, Ankara 2018, s.219-230.

ALTI, Aziz, “Makedonya’da Bir Bektaşi Köyü: Kanatlar”, IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı (18-20 Ekim 2018), C. I, Ankara 2018, s.67-89.

ALTI, Aziz, “Nüfus Defterlerine Göre Pirevi (Hacı Bektaş Veli Tekkesi) (1830-1846)”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 90, Yaz 2019, s.77-98.

ALTI, Aziz, “Yeni Bulgular Işığında Durbali Baba Tekkesi (19 ve 20. Yüzyıllar)”, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi (2021 Yılı-Hacı Bektaş Veli Özel Sayısı), Nevşehir 2021, s.148-161.

ALTI, Aziz, Balkanlarda Bektaşilik XVII-XVIII. Yüzyıllar, La Kitap Yayınları, Ankara 2019.

ARTEMEL, Mehmet, “The Hilltop on the South Campus”, Leaders, Sayı 4, s.12-15.

Âşık Mehmed, Menâzirü’l-Avâlim, C. III, haz. Mahmut Ak, Ankara 2007.

Aşıkpaşazâde Tarihi, İstanbul 1332.

Avlonyalı Ekrem Bey, Osmanlı Arnavutluk`undan Anılar (1885-1912), çev. A. Dirim, İstanbul 2006.

BABA, Nüzhet, Tenis ve Hokey, Ankara 1940.

BIÇAKÇI, İsmail, Yunanistan’da Türk Mimarî Eserleri, İstanbul 2003.

BİRGE, J. K., The Bektashi Order of Dervishes, London 1937.

BİRİNCİ, Ali, “Bir Bektaşî Babası, Dârülfünûn İngiliz Edebiyatı Müderrisi ve Maarifin İlk Tarihçisi Mahmut Bey Baba”, Maârif-i Umûmiye Nezareti Târihçe-i Teşkîlât ve İcrââtı-XIX. Asır Osmanlı Maârif Tarihi, haz. Taceddin Kayaoğlu, Ankara 2001, s.XXXIV-LV.

BULUT, Halil İbrahim-YILDIZ, Harun, Alevîlik Bektaşîlik Tarihi, Dini, Sosyal ve Güncel Boyutlarıyla, Bilay Yayınları, Ankara 2021.

CHEKREZİ, Constantine A., Albania Past and Present, New York 1919.

CHOUBLİER, Max, “Rumeli Bektaşileri-1”, çev. Aslı Can, Hayat Tarih Mecmuası, Sayı II-12. İstanbul 1969, s.23-27.

CLAYER, Nathalie, “Bektaşilik ve Arnavut Ulusçuluğu”, Toplumsal Tarih, çev. O. Koloğlu, Sayı 2, s.58-61.

CLAYER, Nathalie, “The Myth of Ali Pasha and The Bektashis The Construction of an Albanian Bektashi National History”, Albanian Identities Myth and History, Londra 2002.

CLAYER, Nathalie-POPOVİC, Alexandre, “Osmanlı Döneminde Balkanlardaki Tarikatlar”, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler, haz. Ahmet Yaşar Ocak, Ankara 2005, s.250-271.

ÇALIK, Sıddık, Çirmen Sancağı Örneğin’de Balkanlar’da Osmanlı Düzeni (15-16. Yüzyıllar), Ankara 2005.

ÇETİN, Atilla, “İstanbul’daki Tekke, Zaviye ve Hânkahlar Hakkında 1199 (1784) Tarihli Önemli Bir Vesika”, Vakıflar Dergisi, Sayı 13, Ankara 1981.

ÇİFT, Salih, “1826 Sonrasında Bektâşilik ve Bu Alanla İlgili Yayın Faaliyetleri”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı XII-1, Bursa 2003, s.254-256.

ÇİFT, Salih, Bursa’da Bektaşî Kültürü ve Ramazan Baba Dergâhı. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa 1995.

DAĞLAROĞLU, Rüştü, Fenerbahçe Spor Kulübü Tarihi 1907-1957, İstanbul 1957.

DİERL, Anton Jozef, Anadolu Aleviliği, çev. Fahrettin Yiğit, İstanbul 1991.

DWİGHT, H. G, Constantinople Old and New, Londra 1915.

ELSİE, Robert, “Bektashi Order of Dervishes”, Historical Dictionary of Kosova, The Scarecrow Press, USA 2004.

ERGUN, S. Nüzhet, Bektaşî Şairleri ve Nefesleri, C. I-II, İstanbul 1955.

ERTÜRK, Hüsamettin, İki Devrin Perde Arkası, İstanbul 1974.

Esad Efendi, Üss-i Zafer, İstanbul 1243.

Esad Efendi, Vak‘anüvis Es‘ad Efendi Tarihi (Bâhir Efendi’nin Zeyl ve İlâveleriyle) 1237-1241/1821-1826, haz. Ziya Yılmazer, İstanbul 2000.

Evliya Çelebi b. Derviş Mehmed Zıllî, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, haz. O. Ş. Gökyay-Z. Kurşun-S.A. Kahraman-Y. Dağlı-İ. Sezgin-R. Dankoff, C. I-X, İstanbul 1996-2007.

FAROQHİ, Suraiya, “Osmanlı İmparatorluğunda Bir Kent Ereninin Hayat Hikâyesi: Merzifonlu Piri Baba”, çev. Harun Yıldız, Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 18, Yaz 2001, s.119-140.

FAROQHİ, Suraiya, Anadolu’da Bektaşîlik, çev. Nasuh Barın, İstanbul 2003.

GÜLÇİÇEK, Ali Duran, Her Yönüyle Alevilik (Bektaşilik, Kızılbaşlık) ve Onlarla Yakın İnançlar, C. I, Köln 2004.

GÜNDÜZ, İrfan, Osmanlılarda Devlet Tekke Münasebetleri, İstanbul 1989.

GÜZEL, Orhan, En Güzel Bektaşi Fıkraları, İstanbul 2004.

Hacı Bektaş Veli, Kitâbü’l-Fevâid, İstanbul 2011.

HASLUCK, FrederickW. (1928). Bektâşilik Tedkîkleri. trc. Râgıb Hulûsi. İstanbul.

HASLUK, Frederick W., Christianity and Islam Under the Sultans, C. II, Londra 1929.

HERBERT, Aubrey, Ben Kendim: Osmanlı Ülkesine Son Seyahatlar, çev. Yılmaz Tezkan, Ankara 1999.

Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli, Makâlât, haz. Ali Yılmaz-Mehmet Akkuş-Ali Öztürk, İstanbul 2010.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ C. I, V, haz. A. Yılmaz-M. Akkuş, İstanbul 1990-2006.

IŞIN, Ekrem, “Bektaşîlik”, DBİA, C. II, İstanbul 1994.

İBRAHİMİ, Uzair, Makedonya’da Tarikatlar ve Bugünkü Hayata Etkisi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisan Tezi, Ankara 2002.

İshak Efendi, Kâşifü'l-Esrâr ve Dâfi'ü'l-Eşrâr, İstanbul 1291.

İZETİ, Metin, “Arnavutlar ve Bektâşilik”, Uluslararası Bektaşilik ve Alevilik Sempozyumu-I (28-30 Eylül 2005) Bildiriler ve Müzakereler, Isparta 2005, s.520-524.

İZETİ, Metin, “Bektaşiliğin Arnavut Kültür Tarihindeki Yeri”, III. Uluslararası Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu (20-31 Ekim 2009 Üsküp), Ankara 2009, s.117-127.

İZETİ, Metin, Balkanlar’da Tasavvuf, İstanbul 2004.

Karakaya-Stump, Ayfer, “Irak’taki Bektaşî Tekkeleri”, Belleten, Sayı 261, Ankara 2007.

KILIÇ, Rüya, Osmanlıdan Cumhuriyete Sufî Geleneğin Taşıyıcıları, İstanbul 2009.

KIMIŞOĞLU, Zehra, 2. Uluslararası Türk Kültürü Evreninde Alevilik ve Bektaşilik Bilgi Şöleni (17-19 Ekim 2007) Bildiri Kitabı, C. II, Ankara 2007, s.1133-1138.

KİEL, Machiel, “Sarı Saltık ve Erken Bektaşilik Üzerine Notlar”, çev. Fikret Elpe, Türk Dünyası Araştırmaları, C. II, İstanbul 1980.

KOCA, Şevki, “Boğaziçi’nde Bir Bektaşî Dergahı: Şehitlik”, Cem, Sayı 106, s.45-48.

KOCA, Şevki, “Kıbrıs Bektâşi Dergâhları”, Cem, Sayı 114, s.17-18.

KOCA, Şevki, Bektâşîlik ve Bektâşî Dergahları, İstanbul 2005.

KOCA, Turgut, Bektaşi-Alevi Şairleri ve Nefesleri: 11. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Kadar, İstanbul 1990.

Kolağası Resneli Ahmed Niyazi, Hürriyet Kahramanı Resmeli Niyazi Hatıratı (Hâtırat-ı Niyazi), haz. Nurer Uğurlu, İstanbul 2003.

KOLOĞLU, Orhan, “Bektaşi, İttihatçı ve Telgrafçı Sakallı Eşref’in Anıları (1873-1956)”. Tarih ve Toplum, Sayı 115, s.9-19.

KÖKSAL, M. Fatih, “Hacı Bektaş Veli’nin Ölüm Tarihi Hakkında”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 98, Haziran 2021, s.11-40.

KÖPRÜLÜ, Fuad, “Hacı Bektaş Veli”, İslam Ansiklopedisi, C. II, İstanbul 1997.

KÖPRÜLÜ, Orhan F, “Usta-zâde Yunus Bey’in Meçhul Kalmış Bir Makalesi Bektaşiliğin Girid’de İnitşarı”, Orhan Köprülü Makaleler, Ankara 2006.

KÖPÜLÜ, Fuad, Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar, Ankara 1976.

KÖSEOĞLU, Mehmed Akif, “Babagân Bektaşiliği ve 20. Yüzyıldaki Son Temsilcileri”, Keşkül, Sayı 22, İstanbul 2012.

KUTAY, Cemal, Sultan Abdülaziz'in Avrupa Seyahati, İstanbul 1991.

KÜÇÜK, Hülya, Kurtuluş Savaşı’nda Bektaşiler, İstanbul 2003.

KÜÇÜK, Murat, Tarihten Günümüze Makedonya ve Arnavutluk’ta Bektaşilik Bir Nefes Balkan, İstanbul 2006.

KÜLÇE, Süleyman, Osmanlı Tarihinde Arnavutluk, İzmir 1944.

MADEN, Fahri, Seyyah ve Sufi (Evliya Çelebi Seuahatnamesi’nde Bektaşiler), Kapı Yayınları, İstanbul 2013.

Mahmut Cevat İbnü’ş Şeyh Nâfi, Maarif-i Umumiye Nezareti Tarihçe-yi Teşkilat ve İcraatı-XIX. Asır Osmanlı Maarif Tarihi, haz. Taceddin Kayaoğlu, Ankara 2001.

MANTRAN, Robert, XVI-XVII. Yüzyılda İstanbul’da Gündelik Hayat, çev. M. Ali Kılıçbay, İstanbul 1991.

Mehmed Ali Hilmi Dedebaba Divanı, haz. Gülbeyaz Karakuş, İstanbul 2000.

MÉLİKOFF, İrène, Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, çev. Turan Alptekin, İstanbul 1999.

MÉLİKOFF, İrène, Kırklar’ın Cem’inde, çev. Turan Alptekin, İstanbul 2007.

MOLNÁR, József, Macaristan’daki Türk Anıtları, Ankara 1973.

Muhibban, Yıl 3, Sayı 3, s.1-2.

NOYAN, Bedri, Bütün Yönleriyle Bektâşîlik ve Alevîlik, C. V-VI, Ankara 2002-2003.

NOYAN, Bedri, Mehmet Ali Hilmi Dede Baba Divanı, İstanbul 1989.

NÜZHET Abbas, Futbol Kaideleri, İstanbul 1937.

Osman Fevzi, “Aynen”, Muhibban, Sayı 1-8, İstanbul 1910, s.71.

ÖZ, Baki, Kurtuluş Savaşı’nda Alevi-Bektaşiler, İstanbul 1989.

ÖZMEN, İsmail, Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi, C. I-V, Ankara 1998.

ÖZTELLİ, Cahit, Pir Sultan Abdal: Yaşamı ve Bütün Şiirleri, İstanbul 1996.

RAMSAUR, Ernest, Jön Türkler ve 1908 İhtilali, çev. Nuran Ülken, İstanbul 1972.

Resneli Niyazi, Balkanlarda Bir Gerillacı, haz. İhsan Ilgar, İstanbul 1975.

Salname-i Vilayet-i Selanik, Selanik 1303.

SEZGİN, Abdülkadir, Hacı Bektaş Veli ve Bektaşîlik, İstanbul 1992.

SOYYER, A.Yılmaz, 19. Yüzyılda Bektaşîlik, İstanbul 2012.

ŞAHİN, Halil İbrahim, Hafız Baba-Karyağdı Baba (Eyüp/İstanbul) Bektaşî Tekkesi Postnişini Hafız Baba ve Divanı Üzerine Bir İnceleme, İstanbul 2013.

TAŞĞIN, Ahmet, “Dediği Sultan ve Menakıbı: Konya ve Çevresinde Alevi Bektaşi Ocaklarının İzleri”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 66, Ankara 2013, s.213-238.

TAŞĞIN, Ahmet, Horasandan Balkanlara Ulaşan Eren Koyun Baba ve Menakıbı, Çizgi Kitabevi, Konya 2017.

TAYLESANİZÂDE Hafız Abdullah Efendi, İstanbul’un Uzun Dört Yılı (1785-1789), haz. Feridun M. Emecen, İstanbul 2003.

UÇAR, Ramazan, Sosyolojik Açıdan Alevîlik-Bektâşîlik (Abdal Musa Tekkesi Üzerine Bir Araştırma), Ankara 2006.

ÜÇÜNCÜ, Kemal, Ahmed Edîb Harâbî Baba Divânı, C. I-II, Ankara 2012.

VAROL, Muharrem, Bektaşiliğin İlgası Sonrasında Osmanlı Devleti’nin Tarikat Politikaları (1826-1866), Marmara Üniversitesi TAE Basılmamaış Doktora Tezi, İstanbul 2010.

VATİN, Nicolas-ZARCONE, Thierry, “İstanbul’da Bir Bektaşî Tekkesi: Karyağdı (Eyüp) Tekkesi”, çev. A. Aktaş, Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Sayı 11, s.143-154.

VIRMIÇA, Raif, Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri, C. I, Ankara 1999.

YAZICIZÂDE Ali. (2009). Tevârih-i Âl-i Selçuk (Oğuznâme-Selçuklu Tarihi). haz. Abdullah Bakır. İstanbul.

YILDIRIM, Rıza, Seyyid Ali Sultan (Kızıldeli) ve Velâyetnâmesi, Ankara 2007.

YILDIZ, Harun, “Amasya Yöresi Örneğinde Alevî/Bektaşî Kültüründe İnanç Merkezleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. IV, Sayı 16, Kış 2011, s.471-480.

YILDIZ, Harun, “Hacı Bektaş Velî Sonrasında Bektaşîliğin Oluşum ve Gelişimi”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi (Türk Kültürünü Mayalayanlar: Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli, Ahi Evran Özel Sayısı), İzmir Aralık 2021, s.491-510.

YÜCER, Hür Mahmut, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf (19. Yüzyıl), İstanbul 2003.

Article Details