p-ISSN: 1305-4600
e-ISSN: 2792-0909
Yayın Aralığı: Yılda 2 Sayı
Başlangıç: 2005
Yayıncı: Dr. Serkan Yorgancılar

Türk Demokrasi Tarihinin En Önemli Seçimi: 1950 Seçimleri

Türk Demokrasi Tarihinin En Önemli Seçimi: 1950 Seçimleri

Article Sidebar

Hakkı Uyar
Nasıl Atıf Yapılır
Uyar, H. (2023). Türk Demokrasi Tarihinin En Önemli Seçimi: 1950 Seçimleri. Demokrasi Platformu, 12(38), 52–85. Geliş tarihi gönderen https://demokrasiplatformu.com/dergi/article/view/245


Özet

Türkiye’de 1950’de gerçekleşen iktidar değişikliği yakın dönem Türkiye tarihi açısından son derece önemli bir dönüm noktasıdır. Türkiye’de seçimle ilk iktidar değişimi, ilk parlamento seçiminin yapıldığı 1877 yılından 73 yıl geçtikten sonra, 1950 yılında gerçekleşebildi. Bir tek parti yönetiminin seçimle ve kansız bir şekilde iktidarı muhalefete devredebilmesi çok da görülmüş bir uygulama değildi. İstisnai bir durumdu. 1950’de Türk demokrasi tarihinin belki de en önemli seçimine girerken iktidardaki CHP, özellikle dış politika başarısına ve İnönü’nün deneyimini seçim propagandasının merkezine aldı. Oysa İkinci Dünya Savaşı’nda izlenen savaş ekonomisinin tüm ağırlığı ve savaş sonrasında devam eden ekonomik kriz, seçmenin oy vermesinde daha belirleyici oldu. CHP ve İnönü, Birinci Dünya Savaşı’ndan ders çıkararak ülkeyi savaşa sokmadı. Bu Türkiye açısından büyük bir şanstı. Nitekim 1950 seçimlerinde CHP’ye % 39’luk bir oy sağlayan nedenlerin başında gelmekteydi. DP ise savaş yıllarında ezilen geniş kitlelerin –özellikle köylülüğün- temsilcisi olarak, ekonomik sorunlara ve geçmişin baskıcı uygulamalarına vurgu yapmakta, daha çok özgürlük ve refah vaat etmekteydi (işçilere grev hakkı, yol vergisinin kaldırılması...). Bunlar da DP’ye % 52’lik bir oy sağladı. Aslında çoğunluk sistemi değil de, nispi seçim sistemi olsa TBMM’de dengeli bir dağılım ortaya çıkabilirdi.

1950’de ekonomi ve özgürlük talepleri, dış politikadan daha ağır bastı ve seçim sonuçlarını belirledi. Ancak yine seçimlerin galibinin bir noktada İnönü olduğunu söylemek gerekir. Çünkü, seçimle iktidarı değiştirme fikri öncelikle O’nun tercihi idi. İnönü, sağlığında seçimle iktidarın değiştiğini görmek istiyordu. Diğer taraftan seçimle iktidar değişimi ya da bir başka deyişle demokrasi düşüncesi, Cumhuriyetin kurucu kültürünün amaçları arasında yer almaktaydı. Türkiye’de 1950’de seçimle iktidarı değiştirmeyi başararak önemli bir kazanım elde ettiyse de bunu kurumsallaştırdığını söylemek henüz pek de mümkün değildir. Cumhuriyetin ikinci yüzyılına girerken Türkiye’nin önündeki hedeflerden biri de elbette budur.

Referanslar

Türkiye’de ve Yabancı Memleketlerde Seçim Mevzuatı. Ankara: Başbakanlık Devlet Matbaası, 1949.

CHP Araştırma Bürosu Yayın No. 7, Seçim Neticeleri Üzerine Bir İnceleme, 1950, 1954, 1957 Milletvekili Seçimleri. Ankara: 1959.

CHP Propaganda Malzemesi Serisi, CHP Hükümetlerinin Bayındırlık ve Ulaştırma Alanındaki Başarıları Hakkında Not. Ankara: 1950.

CHP Propaganda Malzemesi Serisi, CHP Hükümetlerinin Dışişleri ve Sağlık Alanındaki Başarıları Hakkında Not. Ankara: 1950.

CHP Propaganda Malzemesi Serisi, CHP Hükümetlerinin Milli Eğitim ve İçişleri Alanındaki Başarıları Hakkında Not. Ankara: 1950.

CHP Propaganda Malzemesi Serisi, CHP Hükümetlerinin Sanayi, Maden, Ticaret ve Maliye Alanındaki Başarıları Hakkında Not. Ankara: 1950.

CHP Propaganda Malzemesi Serisi, CHP Hükümetlerinin Ziraat Alanındaki Başarıları Hakkında Not. Ankara: 1950.

Aktan, Adnan. “Doğu Karadenizde Seçim Çok Sakin Geçti”, Cumhuriyet (15 Mayıs 1950).

Aktan, Adnan. “Ordu, Nutuktan Geçilmez Halde”, Cumhuriyet (1 Mayıs 1950).

Aktan, Adnan. “Ordu’nun Harika Adayı”, Cumhuriyet (6 Mayıs 1950).

Bil, Hikmet. “Seçimler Yaklaşırken Memleketin Nabzını Yokluyoruz: Başbakan Muavini Nihat Erim’e Göre Seçimlerde Halk Partisinin Şansı Nedir?”, Hürriyet (4 Mart 1950).

Bil, Hikmet. “Seçimler Yaklaşırken Memleketin Nabzını Yokluyoruz: Demokrat Parti Lideri Celal Bayar Seçimleri Biz Kazanacağız Diyor..”, Hürriyet (5 Mart 1950).

Erkmen, Necmi. “4 Senenin Bursa’da Yarattığı Eser”, Cumhuriyet (30 Nisan 1950).

Gençosman, Kemal Zeki. “1. Meşrutiyet’ten Günümüze 25 Seçim ve Siyasi Partiler 1-52”, Dünya (10 Kasım-31 Aralık 1980).

Kayabal, Kadri. “İşini Bilen Köylüler”, Cumhuriyet (15 Mayıs 1950).

Saracoğlu, Ali. “Seçimler Arifesinde Vaziyet: Van’ın Manzarası”, Vatan (18 Mart 1950).

Yalman, Ahmet Emin. “İsmet İnönü’nün Çok Mühim Bir Sözü”, Vatan (4 Şubat 1950).

Yener, Jerfi. “Seçimler Arifesinde Vaziyet, Demokratların Müstahkem Mevkii: İzmir”, Vatan (22 Mart 1950).

Ayata, Ayşe Güneş. CHP (Örgüt ve İdeoloji). çev. Belkıs Tarhan- Nüvit Tarhan. Ankara: Gündoğan Yay., 1992.

Barutçu, Faik Ahmet. Siyasi Hatıralar. 2. Cilt, Ankara: 21. Yüzyıl Yay., 2001.

Birgit, Orhan. Evvel Zaman İçinde. İstanbul: Doğan Kitap, 2005.

Çavdar, Tevfik. Müntehib-i Sani’den Seçmene. Ankara: Verso yay., 1987.

Demir, Fevzi. Osmanlı Devleti’nde II. Meşrutiyet Dönemi Meclis-i Mebusan Seçimleri (1908-1914). Ankara: İmge Yay., 2007.

Derin, Haldun. Çankaya Özel Kalemini Anımsarken (1933-1951). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay., 1995.

Erdem, Tarhan. Anayasalar ve Seçim Kanunları (1876-1982). İstanbul: Milliyet Yay., 1982.

Güneş, Turan. Türk Demokrasisinin Analizi. haz. Hurşit Güneş. Ankara: Ümit Yay., 1996.

Hatemi, Nilüfer. Mareşal Fevzi Çakmak ve Günlükleri. 2. Cilt, İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2002.

Neftçi, Nermin. Demokrasinin Kilittaşı Anılar. Ankara: TESAV Yay., 1997.

Öymen, Altan. Değişim Yılları. İstanbul: Doğan Kitap, 2004.

Tuncer, Erol- Danacı, Necati. Çok Partili Dönemde Seçimler ve Seçim Sistemleri. Ankara: TESAV Yay., 2003.

Tuncer, Erol. Osmanlı’dan Günümüze Seçimler (1877-1999). Ankara: TESAV Yay., 2002.

Tümerkan, Sıddık. Kaymakam Samiden Öyküler. İstanbul: 1976.

Unbehaun, Horst. Türkiye Kırsalında Kliyentalizm ve Siyasal Katılım, Datça Örneği: 1923-1992. çev. Mehmet Öztürk. Ankara: Ütopya Yay., 2006.

Uran, Hilmi. Hatıralarım. Ankara: 1959.

Uyar, Hakkı. Türkiye'nin Demokrasi Devrimi: 1950 Seçimleri. Ankara: Anka Yayınları, 2014.

Aktürk, Şener. “Türkiye Siyasetinde Etnik Hareketler 1920-2007”. Doğu Batı 11/ 44 (Şubat-Mart-Nisan 2008), 43-74.

Bulutay, Tuncer- Yıldırım, Nuri. “Türk Seçmenlerinin Oy Verme Eğilimlerinde İktisadi Sebeplerin Önemi Üzerine Bir Deneme”. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 23/ 4 (Aralık 1968), 7-39.

Çakmak, Cem. “1950’li Seçimler ve Demokrat Parti”. Tarih ve Toplum 53 (Mayıs 1988), 280-285.

Çakmak, Cem. “Türkiye’de 1950’li Yıllardaki Genel Seçimler Üzerine Bir Deneme”. ODTÜ Gelişme Dergisi 12/ 3&4 (1985).

Koçak, Cemil. “CHP Üzerine Yeni Bir Araştırma”. Toplum ve Bilim 82 (Güz 1999), 198-210.

Uyar, Hakkı. “Tek Parti Döneminde Seçimler”. Toplumsal Tarih 64 (Nisan 1999), 21-31.

Uyar, Hakkı. “1950 Seçimleri Üzerine Bir Analiz Denemesi". Uluslararası Türkiye Cumhuriyeti Sempozyumu. Isparta: 2008.

Tunaya, Tarık Z. “Muhalefetin Lüzumu”, Vatan (11 Eylül 1949).

Tunaya, “Tarık Z. Muhalefetin Teşekkülü”, Vatan (6 Ocak 1950).

Tunaya, Tarık Z. “Muhalefetin Zayıf Tarafı”, Vatan (23 Şubat 1950).

Erim, Nihat. Günlükler 1925-1979. 1. Cilt. haz. Ahmet Demirel. İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2005.

Tunaya, Tarık Z. “Yakın Tarihin Kabusu: Fırkacılık”, Vatan (3 Mart 1950).

BCA, Cumhuriyet Arşivi. CHP Fon Kodu: 490.1.0.0 Yer No: 376.1588..1.

BCA, Cumhuriyet Arşivi. CHP Fon Kodu: 490.1.0.0, Yer No: 365.1537..1.

Türkiye Cumhuriyeti Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü, 22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı, Vilayet, Kaza, Nahiye ve Köyler İtibarıyla Nüfus. Ankara: 1955.

Article Details